రక్షాబంధన్ చరిత్ర అన్నాచెల్లెళ్ల అనుబంధానికి ప్రతీక

-మారుతున్న కాలంలో కొత్త సందేశం

రథసారథి ప్రత్యేక కథనం:

అన్నాచెల్లెళ్ల అనురాగానికి, అక్కాతమ్ముళ్ల ఆత్మీయతకు ప్రతీకగా నిలిచే పండుగే రక్షాబంధన్. శ్రావణ మాస పౌర్ణమి రోజున దేశవ్యాప్తంగా ఆనందోత్సాహాలతో జరుపుకునే ఈ పండుగను రాఖీ పౌర్ణమి, రక్షా బంధన్, రాఖీ పండుగ వంటి పేర్లతో పిలుస్తారు. ‘రక్ష’ అంటే కాపాడటం, ‘బంధన్’ అంటే బంధం. అందువల్ల రక్షాబంధన్ అనేది ప్రేమ, నమ్మకం, బాధ్యత, పరస్పర రక్షణకు ప్రతీకగా భావిస్తారు. కాలానుగుణంగా పండుగ నిర్వహణలో మార్పులు వచ్చినా.. అన్నాచెల్లెళ్ల మధ్య ఆప్యాయతను చాటే సంప్రదాయం మాత్రం కొనసాగుతూనే ఉంది.

-రక్షా సూత్రం నుంచి రాఖీ వరకు

రక్షాబంధన్‌కు సంబంధించిన సంప్రదాయాలు ఒక్కరోజులో ఏర్పడినవి కావు. ప్రాచీన భారతీయ సంప్రదాయాల్లో పవిత్రమైన రక్షా సూత్రానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. శ్రావణ పౌర్ణమి సందర్భంగా రక్షా సూత్రాన్ని కట్టడం, దాని ద్వారా శుభం, ఆరోగ్యం, విజయాన్ని కోరుకోవడం వంటి ఆచారాలు వివిధ ప్రాంతాల్లో కనిపిస్తాయి. కాలక్రమేణా ఈ సంప్రదాయాలు కుటుంబ సంబంధాలతో ముడిపడి, అన్నాచెల్లెళ్ల అనుబంధానికి ప్రతీకగా రాఖీ పండుగ రూపుదిద్దుకుంది. అయితే ప్రస్తుత రూపంలోని రక్షాబంధన్‌కు ఒకే ఒక్క చారిత్రక ఆవిర్భావాన్ని నిర్ధారించడం సాధ్యం కాదని చరిత్రకారులు, పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. పురాణ గాథలు, ప్రాచీన రక్షా సూత్ర సంప్రదాయాలు, ప్రాంతీయ ఆచారాలు, కుటుంబ సంబంధాల పద్ధతులు కలిసి నేటి రాఖీ పండుగ రూపాన్ని ప్రభావితం చేసినట్లు భావిస్తారు.

-ఇంద్రుడు–ఇంద్రాణి కథనం

రక్షాబంధన్ ఆవిర్భావానికి సంబంధించిన పురాణ కథనాల్లో ఇంద్రుడు–ఇంద్రాణి కథనం ప్రముఖమైనది. దేవతలు, రాక్షసుల మధ్య జరిగిన యుద్ధంలో ఇంద్రుడు ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్న సమయంలో ఇంద్రాణి పవిత్రమైన రక్షా సూత్రాన్ని ఇంద్రుడి చేతికి కట్టినట్లు పురాణ కథనం చెబుతుంది. ఆ రక్షాసూత్రం ఇంద్రుడికి ధైర్యాన్ని, విజయాన్ని ప్రసాదించిందనే విశ్వాసం ఉంది.

ఈ కథనం ద్వారా రక్షా సూత్రం కేవలం ఒక దారం కాదని.. విశ్వాసం, ధైర్యం, శుభాకాంక్షలకు ప్రతీకగా భావించబడిందనే సందేశం కనిపిస్తుంది. మహాభారతానికి సంబంధించిన మరో ప్రసిద్ధ కథనం శ్రీకృష్ణుడు–ద్రౌపదితో ముడిపడి ఉంది. శ్రీకృష్ణుడి వేలికి గాయం కాగా ద్రౌపది తన వస్త్రంలోని కొంత భాగాన్ని చించి ఆయన వేలికి కట్టిందని కథనం. ద్రౌపది చూపిన ఆప్యాయతకు ప్రతిగా శ్రీకృష్ణుడు ఆమెకు ఎల్లప్పుడూ అండగా ఉంటానని భావించేలా తన రక్షణను అందించాడనే విశ్వాసం ఉంది.

ఈ కథనం నేరుగా నేటి రాఖీ పండుగ ఆవిర్భావానికి చారిత్రక ఆధారంగా పరిగణించకపోయినా.. ఆపదలో ఉన్నవారికి అండగా నిలవడం, ఆప్యాయతకు ప్రతిస్పందించడం వంటి మానవీయ విలువలను ప్రతిబింబిస్తుంది. రక్షాబంధన్‌కు సంబంధించి మరో ప్రసిద్ధ పురాణ గాథ లక్ష్మీదేవి, బలి చక్రవర్తితో ముడిపడి ఉంది. విష్ణుమూర్తి బలి చక్రవర్తి వద్ద ఉన్న సమయంలో లక్ష్మీదేవి శ్రావణ పౌర్ణమి రోజున బలిచక్రవర్తికి రాఖీ కట్టి, విష్ణుమూర్తిని తిరిగి వైకుంఠానికి పంపించాలని కోరినట్లు కథనం. బలి ఆమె కోరికను గౌరవించినట్లు పురాణ గాథ చెబుతుంది. ఈ కథనం ద్వారా రాఖీ రక్తసంబంధాలకు మాత్రమే పరిమితం కాకుండా.. ప్రేమ, గౌరవం, ఆత్మీయత ఆధారంగా ఏర్పడే బంధానికి కూడా ప్రతీకగా భావించబడిందని తెలుస్తుంది.

-చరిత్రలో రక్షాబంధన్

రక్షాబంధన్‌కు ఆధునిక రూపం రావడంలో సామాజిక, సాంస్కృతిక పరిణామాలు కూడా కీలక పాత్ర పోషించాయి. భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో రాఖీకి భిన్నమైన ఆచారాలు ఉన్నాయి. కొన్ని ప్రాంతాల్లో సోదరుడికి రాఖీ కట్టడంతో పాటు కుటుంబ దేవతలను పూజిస్తారు. మరికొన్ని ప్రాంతాల్లో పూజలు, దానధర్మాలు, నదీస్నానాలు, కుటుంబ సమ్మేళనాలు నిర్వహిస్తారు. ఉత్తర భారతదేశంలోని పలు ప్రాంతాల్లో రాఖీ పౌర్ణమిని ఎంతో వైభవంగా జరుపుకుంటారు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఈ రోజును ఉపాకర్మ, జన్యూపవీత ధారణ వంటి సంప్రదాయాలతోనూ అనుసంధానిస్తారు. దీంతో శ్రావణ పౌర్ణమి భారతీయ సంస్కృతిలో బహుముఖ ప్రాధాన్యత కలిగిన రోజుగా నిలిచింది.

-స్వాతంత్ర్యోద్యమంలోనూ రాఖీకి ప్రత్యేక స్థానం

రక్షాబంధన్‌కు సామాజిక ఐక్యతకు సంబంధించిన మరో ముఖ్యమైన కోణం ఉంది. 1905లో బెంగాల్ విభజనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన స్వదేశీ ఉద్యమ సమయంలో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ ప్రజల మధ్య ఐక్యతను పెంపొందించేందుకు రాఖీ బంధన్ కార్యక్రమాలను ప్రోత్సహించినట్లు చారిత్రకంగా ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. ఒకరినొకరు సోదరులుగా భావిస్తూ సామాజిక ఐక్యతను చాటేందుకు రాఖీని ప్రతీకగా ఉపయోగించారు. దీంతో రక్షాబంధన్ కుటుంబ బంధాన్ని దాటి.. సమాజంలో పరస్పర విశ్వాసం, ఐక్యత, సోదరభావానికి కూడా ప్రతీకగా నిలిచిన సందర్భం కనిపిస్తుంది.

-రాఖీ కట్టే సంప్రదాయం

రాఖీ పౌర్ణమి రోజున సోదరీమణులు సోదరులకు రాఖీ కడతారు. ముందుగా పూజా కార్యక్రమాలు నిర్వహించి, సోదరుడి నుదుటిపై తిలకం దిద్ది, హారతి ఇచ్చి, మణికట్టుకు రాఖీ కడతారు. అనంతరం సోదరుడు ఆమెకు బహుమతి అందించి, తనకు సాధ్యమైనంతగా అండగా ఉంటానని భరోసా ఇస్తాడు. కుటుంబ సభ్యులు మిఠాయిలు పంచుకుని పండుగను ఆనందంగా జరుపుకుంటారు. అయితే రాఖీ కట్టడం కేవలం ఒక ఆచారం మాత్రమే కాదు. సోదరసోదరీమణుల మధ్య ఉన్న అనుబంధాన్ని గుర్తుచేసుకునే సందర్భం. దూర ప్రాంతాల్లో ఉన్న వారు సైతం ఈ రోజున ఒకరికొకరు ఫోన్, సందేశాలు, వీడియో కాల్స్ ద్వారా శుభాకాంక్షలు తెలుపుకుంటారు.

-మారుతున్న కాలంలో మారిన అర్థం

ఒకప్పుడు “అన్న తన చెల్లిని కాపాడాలి” అనే భావనకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఉండేది. ఆధునిక సమాజంలో ఆ భావన మరింత విస్తరించింది. ఇప్పుడు రక్షాబంధన్ అంటే ఒకరికి ఒకరు అండగా నిలవడం, పరస్పర గౌరవం, ప్రేమ, విశ్వాసం, బాధ్యతలను పంచుకోవడం అనే అర్థం సంతరించుకుంది. అన్న చెల్లికి మాత్రమే కాదు.. చెల్లి కూడా అన్నకు భావోద్వేగ పరంగా, కుటుంబ పరంగా అండగా నిలుస్తుంది. జీవితంలో ఎదురయ్యే కష్టసుఖాల్లో ఒకరికొకరు తోడుగా ఉండటం ఈ పండుగ అసలు సారాంశంగా మారింది.

-రాఖీల్లోనూ మార్పులు

కాలంతో పాటు రాఖీల రూపురేఖలు కూడా మారిపోయాయి. ఒకప్పుడు సాధారణ దారంతో తయారైన రాఖీలు ఎక్కువగా కనిపించేవి. ఇప్పుడు పట్టు దారాలు, ముత్యాలు, పూసలు, వెండి అలంకరణలు, పర్యావరణహిత పదార్థాలతో తయారైన రాఖీలు మార్కెట్లో అందుబాటులో ఉన్నాయి. చిన్నారుల కోసం కార్టూన్ పాత్రలు, పేర్లతో కూడిన రాఖీలు కూడా ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలుస్తున్నాయి. ఇటీవలి కాలంలో ప్లాస్టిక్ వినియోగాన్ని తగ్గించేందుకు సహజ పదార్థాలతో తయారు చేసిన రాఖీలకు కూడా ఆదరణ పెరుగుతోంది. మహిళా సంఘాలు, స్వయం సహాయక బృందాలు, చిన్నతరహా వ్యాపారులు చేతితో తయారు చేసిన రాఖీలను విక్రయించడం ద్వారా ఉపాధి పొందుతున్నారు.

-సరిహద్దుల్లో సైనికులకు రాఖీలు

రక్షాబంధన్ సందర్భంగా దేశ సరిహద్దుల్లో విధులు నిర్వహించే సైనికులకు రాఖీలు పంపించే సంప్రదాయం కూడా అనేక ప్రాంతాల్లో కొనసాగుతోంది. తమ కుటుంబాలకు దూరంగా ఉండి దేశ రక్షణలో సేవలందించే సైనికులను సోదరులుగా భావిస్తూ రాఖీలు కట్టడం లేదా పంపించడం ద్వారా కృతజ్ఞతను వ్యక్తం చేస్తారు. ఇది రక్షాబంధన్ భావనను కుటుంబ పరిధి నుంచి దేశ రక్షణ వరకు విస్తరించే మానవీయ భావనకు ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. పండుగలు ప్రకృతికి హాని కలిగించకుండా జరుపుకోవాల్సిన అవసరం పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో పర్యావరణహిత రాఖీల వినియోగం ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. విత్తనాలతో తయారు చేసిన రాఖీలు, కాగితం, పత్తి, చెక్క, సహజ పదార్థాలతో రూపొందించిన రాఖీలు వినియోగించడం ద్వారా పండుగతో పాటు పర్యావరణ పరిరక్షణకు కూడా తోడ్పడవచ్చు.

-సామాజిక సమానత్వానికి సందేశం

రక్షాబంధన్‌లోని అసలు స్ఫూర్తి ప్రేమ, ఆత్మీయత, బాధ్యత. కులం, మతం, ప్రాంతం, ఆర్థిక స్థితి వంటి భేదాలకు అతీతంగా మనుషుల మధ్య సోదరభావాన్ని పెంపొందించడమే ఈ పండుగ ఇచ్చే విస్తృత సందేశం. అందుకే ఆధునిక కాలంలో రక్షాబంధన్ కుటుంబ పండుగగా మాత్రమే కాకుండా సామాజిక అనుబంధాన్ని బలపరిచే పండుగగా కూడా ప్రాధాన్యత పొందుతోంది. రాఖీ మణికట్టుకు కట్టే చిన్న దారం కావచ్చు. కానీ దాని వెనుక దాగి ఉన్న భావన మాత్రం ఎంతో గొప్పది. బాల్యంలో కలిసి ఆడుకున్న జ్ఞాపకాలు, ఒకరితో ఒకరు పంచుకున్న సంతోషాలు, తగాదాలు, కష్టకాలంలో అందించిన అండ.. ఇలా జీవిత ప్రయాణంలో అన్నాచెల్లెళ్ల మధ్య ఏర్పడిన అనుబంధానికి రాఖీ ఒక గుర్తుగా నిలుస్తుంది.
రక్షాబంధన్ సందేశం ఒక్కటే.. బంధం రక్తంతో ఏర్పడినా, దాన్ని బలపరిచేది ప్రేమ. రాఖీ ఒక దారం మాత్రమే కాదు.. విశ్వాసాన్ని ముడివేసే బంధం, బాధ్యతను గుర్తుచేసే సంకేతం, ఆప్యాయతను వ్యక్తపరిచే సంప్రదాయం. తరాలు మారినా.. జీవన విధానాలు మారినా.. అన్నాచెల్లెళ్ల అనుబంధం చిరకాలం నిలవాలని గుర్తుచేసే పవిత్ర పండుగే రక్షాబంధన్.